DRZWI PLOCKIE(1).pdf

DRZWI PŁOCKIE

Romańskie Drzwi Płockie, zostały odlane w brązie w latach 1152-1154 ( połowa

XII w.) w Magdeburgu i przeznaczone dla katedry płockiej. Powstały dzięki inicjatywie

biskupa płockiego Aleksandra z Malonne oraz biskupa magdeburskiego Wachmana.

Obecnie znajdują się w fasadzie zachodniej soboru św. Zofii (mądrości Bożej) w

Nowogrodzie Wielkim na Rusi, gdzie trafiły przed połową XV w.

Przy Drzwiach Płockich pracowało dwóch mistrzów, którzy wśród innych postaci

umieścili swe podobizny podpisane imionami: Riquinus i Waismuth.. Drzwi są wysokie

na 3,60 m, a szerokie na 2,40m.. Nie są jednolitym odlewem. Na całość

monumentalnych podwoi składa się obecnie 49 płyt okrytych rzeźbą figuralną,

rozmieszczonych na dwóch prostokątach i 12 niemal kwadratowych polach, odlanych

oddzielnie i zamocowanych na drewnianych dębowych ramach. Poszczególne kwatery lub

ich fragmenty, odlewane były osobno i przybijane do drewnianych drzwi.

Każde skrzydło, które podzielone jest wałkowatymi listwami z dekoracją roślinną na 12

kwadratów, w obrębie których obok scen z Życia Jezusa i alegorycznych wizerunków

umieszczono pojedyncze, wysmukłe postacie. Przy postaciach znajdują się napisy

łacińskie i cyrylicą. Napisy łacińskie dzielą się na dwie grupy. Do pierwszej należy 18

napisów odlanych w brązie razem ze scenami, które objaśniają, a pozostałe 6 zostało

wyrytych już po odlaniu i cechuje je nieco mniejsza staranność. Oba rodzaje pisma

przedstawiają dobrze rozwiniętą majuskułę romańską.

Każde skrzydło Drzwi Płockich wieńczy duża prostokątna kwatera z

przedstawieniem Chrystusa, jako prawodawcy (Traditio Legis) wśród Apostołów na

lewym i Chrystusa w chwale (Maiestas Domini) w otoczeniu symboli ewangelistów na

prawym skrzydle. Scena Traditio Legis składa się z trzech płyt. Na centralnej płycie

Chrystus siedzi na tronie w otoczeniu Piotra i Pawła,na płycie lewej stoi sześciu

Apostołów z Marią, a na prawej również sześciu apostołów na czele z Piotrem.

Scena Maiestas Domini z prawego skrzydła Drzwi Płockich ukazuje Chrystusa

zasiadającego na tronie (tronującego), w którego bliskości znajdują się cztery

nadprzyrodzone istoty – cztery zwierzęta symbolizujące Ewangelistów. Chrystus prawą

ręką wykonuje gest błogosławieństwa. Układ palców jaki występuje w Drzwiach Płockich,

bywa nazywany „greckim” i wywodzi się ze sztuki bizantyjskiej. W lewej ręce Chrystus

trzyma zamknięta księgę wspartą na kolanie, której okładkę zdobi podwójna czterolistna

rozeta.

W porównaniu z innymi zabytkami tego typu Drzwi Płockie jawią się jako

wyjątkowe ze względu na bogaty program ideologiczny. Stanowi go rozbudowany wykład

treści teologicznych. Reguły wiary zostały zilustrowane scenami odpowiadającymi 12

artykułom Credo Apostolorum. Zostały w nich zawarte podstawowe dogmaty wiary

chrześcijańskiej.

Sceny uporządkowane według dwunastu artykułów Składu Apostolskiego

PROLOG:

 Kolegium 12 Apostołów (lewe skrzydło, Traditio Legis), św. Piotr pojawia się

dwukrotnie, Apostołowie ukazani są z rozwiniętymi banderolami w rękach.

Kwatera ta ma wskazywać na szczególną rolę jaką odegrali Apostołowie, szerząc

wiarę chrześcijańską.

 Wniebowstąpienie – Zesłanie Ducha Św.

I. Odwołanie do Księgi Rodzaju

 Stworzenie Ewy – scena przedstawia Stworzenia Ewy z żebra Adama, ukazany

został Chrystus jako Stwórca i uosobienie Trójcy Świętej, z nimbem krzyżowym

wokół głowy, w towarzystwie dwóch aniołów, spadających głową w dół.

 Grzech pierworodny – w środku kompozycji znajduje się schematycznie

zarysowane drzewo, wokół pnia wije się wąż, z obu stron Adam i Ewa(do której

zwraca się kusiciel) sięgają po owoc zakazanego drzewa i zawstydzeni, liśćmi

zakrywają łono. Rośliny widoczne pod stopami Adama to chwasty, które zaczęły

wyrastać z rajskiego gruntu i symbolizują walkę człowieka z grzechem. Ukazany

jest tu sam moment grzechu.

II.

 Chrzest Chrystusa – Ilustracja przedstawiona jest zwięźle i oszczędnie w wąskiej

płytce, gdzie widnieją postacie św. Jana Chrzciciela i Jezusa nad którym znajduje

się gołębica Ducha Świętego.

III. Nawiązanie do dogmatu o Wcieleniu, przedstawienie Historii Dzieciństwa Jezusa

 Zwiastowanie Marii – W Drzwiach Płockich scena Zwiastowania treściowo

odpowiada opisom apokryficznym. Maryja siedzi na tronie i zajęta jest

przygotowywaniem przędzy do utkania zasłony do świątyni. Z góry widać gołębicę

Ducha świętego, która jakby przebijała się przez nimb Marii. Maryi towarzyszy

anioł Gabriel który przybył aby obwieścić, iż została ona wybrana by porodzić

zapowiedzianego przez proroków mesjasza. Płocka kwatera ukazuje kulminacyjny

moment Zwiastowania. Królewskie szaty, jakie mają na sobie boski Posłaniec i

Maryja, tron z podnóżkiem, ozdoby i dekorowane nimby noszą na sobie wpływy

sztuki Bizancjum.

 Nawiedzenie św. Elżbiety – Scena z kwatery przedstawia moment Nawiedzenia

św. Elżbiety, matki Jana Chrzciciela przez Marię. Ma być ona świadectwem

dziewiczego poczęcia Maryi przez cudowne działanie Ducha Świętego.

 Narodziny Jezusa – Scena zredukowana jest do trzech najważniejszych postaci.

Na pierwszy plan wysunięta została postać Maryi. Jako położnica spoczywa w

ozdobnym łożu. Takie ukazanie Matki Boskiej akcentowało jej macierzyńską rolę i

zwracało uwagę na ludzką naturę Chrystusa. Jezus leży w kamiennym żłobie

owinięty w pieluszki, krzyżowy nimb wokół głowy określa Jego bóstwo i zapowiada

przyszłą ofiarę na krzyżu. Obok łoża siedzi Józef.

 Ofiarowanie w świątyni – Maryja, stojąc przed ołtarzem, ofiarowuje gołąbki, a za

ołtarzem Józef podaje Dzieciątko prorokini Annie.

 Pokłon Mędrców – Trzej Mędrcy bez koron na głowie, na ich symboliczne

znaczenie wskazują umieszczone pod ich stopami atrybuty: pies, roślina

przypominająca palmę lub akant, oraz stwor smokopodobny. Magowie z darami

znajdują się po lewej stronie, obok nich stoi bogato ubrany młodzieniec z księgą.

Król stojący po środku płockiej kwatery wskazuje palcem lewej dłoni w kierunku

młodzieńca z księgą. Księga ta jest listem od Boga, przekazanym wypędzonemu z

raju Adamowi, a zawierającym obietnicę zesłania Odkupiciela. Kwatera z

postaciami 3 Króli stanowi część kompozycji, do której należy sąsiednia płyta z

wizerunkiem tronującej Bogurodzicy z aniołem. Obok na wąskiej płycie

przedstawiono Rachelę – nie związaną ikonograficznie z Adoracją Magów.

Tronująca Bogurodzica jest widoczna na tle murów miejskich z blankami i

krenelażem. W obrębie murów zaznaczono bramę i wieżę. Ma to przedstawiać

Betlejem.

 Herod – Dalszym uzupełnieniem Pokłonu Trzech króli są trzy płytki małego

formatu z wizerunkiem Heroda na tronie, Rzezi Niewiniątek i Racheli opłakującej

swoich synów.

 Rzeź Niewiniątek- ukazana w sposób syntetyczny. Nad stosem trupów

dziecięcych widać tylko jednego siepacza w rycerskiej zbroi, który zamierzył się

mieczem, aby zabić kolejnego chłopca.

 Rachela – trzymająca dziecko, w sensie symbolicznym przedstawienie oznacza

ofiarę matek, które z narażeniem własnego życia rodzą dzieci, a ich ból staje się

ogromny, gdy muszą patrzeć na śmierć swoich synów.

 Ucieczka do Egiptu – W tej kwaterze w sposób wyjątkowy zaznaczona została

osoba Jezusa Chrystusa. Siedząca na oślęciu Najświętsza Matka (Sedes

Sapientiae) stanowi tron dla Dzieciątka. W tej kwaterze został ukazany moment, w

którym po zakończeniu postoju Józef osiodłał oślicę, wsadził na nią Dziewicę i

Dzieciątko Jezus i ruszył w drogę.

IV. Cztery elementy z ewangelicznego opisu Męki Pańskiej.

 Wjazd do Jerozolimy – Jezus wjeżdża do Jerozolimy, dosiadając oślicy. W lewej

ręce trzyma gałąź palmy, a prawą udziela błogosławieństwa jako Pan i władca.

Towarzyszy mu grono uczniów na wzór świty dworskiej, a naprzeciw wychodzą

reprezentanci ludu. Jezus jest do nich zwrócony profilem. Czterej mężczyźni w

bramie są zgrupowani, a na murach miasta ukazani zostali dwaj strażnicy. U dołu

kompozycji widać trzy kuliste zgrubienia z roślinnymi rysowaniami, oznaczającymi

zapewne Górę Oliwną, do której postacie się zbliżają. W szeroko otwartej bramie

miasta stoi rozłożysta palma daktylowa.

 Zdrada Judasza i Pojmanie Jezusa – Scena przedstawia moment kiedy to Judasz

dopełnił już zdrady pocałunkiem, żołdacy krępują dłonie Jezusa i wyprowadzają

Go przez bramę. Uchwycona została tu fałszywa przymilność w pozie Judasza i

dostojeństwo świadomego swego przeznaczenia Chrystusa.

 Biczowanie Chrystusa – Scena biczowania Chrystusa, który przywiązany jest do

kolumny, gdzie w miejscu bazy widnieje otwarta paszcza lwa, natomiast w miejscu

kapitelu znajduje się przedstawienie dużego ptaka z rozłożonymi skrzydłami. Nad

Chrystusem unosi się anioł z tablicą – księgą. Kolumna w scenie biczowania

wskazuje iż odbywa się ono na dziedzińcu pałacu Piłata.

 Misterium Crucis – Kwatera z przedstawieniem Chrystus a na tle Krzyża z Maryją

i św. Janem oraz dwoma aniołami. Przedstawiona tu została scena rozmowy –

Chrystus pochyla się, podając Matce rękę. Św. Jan ewangelista asystuje Marii pod

krzyżem, jego poza i gest wyrażają zafascynowanie i współczucie. Dwaj aniołowie

szybują z nieba dotykając krzyża.

V. W V artykule wiary wyznajemy prawdę o zstąpieniu Chrystusa do piekieł i Jego

Zmartwychwstaniu.

 Józef z Arymatei oraz Nikodem – Józef z Arymatei śledził bieg wydarzeń

związanych z Męką i Śmiercią Chrystusa. Udał się on do Piłata z prośbą o wydanie

ciała Chrystusa i pozwolenie na pogrzeb, zanim nastąpi szabat. Nikodem obronił

Chrystusa przed wcześniejszym aresztowaniem, oraz razem z Józefem z Arymatei

zajął się pogrzebem Jezusa.

 Zstąpienie do otchłani – kwatera ta stanowi ilustrację obowiązującej w Kościele

Zachodnim nauki o czyśćcu: Chrystus uwalania oczekujących na Mesjasza w

otchłani sprawiedliwych ze Starego Testamentu i dusze chrześcijańskie

przebywające w czyśćcu. Kompozycje budują diagonalnie ustawiony i dynamicznie

ukazany Chrystus oraz wyłaniający się znad bordiury Hades, który wyrzuca z

wnętrzności swoje ofiary.

 Pusty grób – kwatera płocka ukazuje scenę wewnątrz grobu, który widoczny jest

jakby w przekroju. Jest to kopułowa budowla wzniesiona ponad grobem. Sam

grobowiec ma formę prostokątnego sarkofagu, którego pokrywa została

podniesiona. Przed grobem siedzi anioł, pokazując stojącym za grobem

niewiastom, że nie ma w nim Jezusa. Niewiasty zamarły w bezruchu, ogarnięte

zdziwieniem i bojaźnią.

VI. artykuł Składu Apostolskiego mówi o Chwale Chrystusa.

 Wniebowzięcie Eliasza – kwatera przedstawia wóz zaprzężony w konie, który

szybuje po niebie w kierunku świetlistego obłoku, z którego wyłania się wśród

wichru ręka Boga Ojca. Jest to obłok przychodzący znad morza, który staje się

deszczową chmurą i tak kończy się długotrwały okres suszy, co nastąpiło po

modlitwie Eliasza.

 Wniebowstąpienie Jezusa – Ustawieni w dwóch grupach Apostołowie wpatrują się

w Jezusa wstępującego do nieba. Jezus ukazany jest w nieco większej postaci niż

pozostali. Przewyższa on aniołów, którzy pojawili się aby zapewnić uczniów o

wstąpieniu Jezusa do nieba i o Jego powtórnym przyjściu. Przedmowę o takiej

treści wygłosił jeden z nich, a dowodem na to ma być trzymana przezeń otwarta

księga. Bóstwo i uwielbienie Syna Bożego podkreśla z lewej strony anioł z

kadzielnicą, który wskazuje palcem w kierunku Jezusa. Na Jezusa skierowana jest

również uwaga Apostołów.

 Maiestas Domini – Mandorla z tronującym Chrystusem w majestacie

podtrzymywana jest przez dwóch aniołów. Kwatera przedstawia aniołów

otaczających świetlisty tron Chrystusa w niebie. Są to Cherubini albo Serafini.

Głównym atrybutem wskazującym na ich wysoka rangę jest fakt, że dotykają

tronu i podtrzymują go. W to przedstawienie wkomponowano symetrycznie w pola

pomiędzy aniołami i symbolami Ewangelistów ciała niebieskie. Z lewej strony

znajduje się słońce i trzy gwiazdy, z prawej zaś księżyc i tyleż gwiazd. Po stronie

przeciwnej niż słońce umieszczony został księżyc wśród trzech gwiazd.

VII. Treść VII artykułu wiary zawiera dwa elementy

 Adventus Domini – przebywanie Chrystusa w chwale, skąd ma przyjść ponownie

na ziemię. Ostateczne przyjście Jezusa na ziemię będzie objawieniem Jego pełnej

chwały, która ukazała się już podczas Zmartwychwstania, Wniebowstąpienia i w

czasie Zesłania Ducha Świętego.

 Iudicare vivo et mortus - zawarta jest tu idea Sądu Ostatecznego. Ostateczne

przyjście na Sąd będzie poprzedzone powszechnym zmartwychwstaniem ciał.

 Kołatki - W samym centrum drzwi znajdujące się na obu skrzydłach antaby o

funkcji kołatek. Nie służą one właściwie do zamykania podwoi, lecz zgodnie z

legislaturą średniowieczną symbolizują prawo azylu użyczanego przez Kościół.

Kołatki informowały wszystkich, że każdy ścigany może zakołatać do drzwi

kościoła i znaleźć schronienie przed ścigającymi. Kołatki w kształcie lwiej paszczy

zamkniętej w kole na prostokątnej płycie potraktowane są indywidualnie. Na

lewym skrzydle z paszczy wychodzi pięć głów, a na prawym tylko jedna głowa

przedstawiająca uratowanych prawem azylu. Dla wyjaśnienia kto jest źródłem i

gwarantem tego prawa, obok kołatek jako uzupełnienie kwatery znajduje się na

prawym skrzydle stojąca na straży z mieczem obnażonym w ręku postać męska w

cesarskiej koronie. Postać ta na pierwszy rzut oka kojarzy się z wizerunkiem

Karola Wielkiego. Natomiast na lewym skrzydle analogicznie jest umieszczona

postać diakona z kadzielnicą i zwojem pisma w rekach. Obie kołatki zapowiadają

językiem romańskiej sztuki prawdę o Sądzie Ostatecznym.

W r. 1962 prof. Aleksander Gieysztor na jednej z sesji naukowej zgłosił postulat

wykonania z brązu kopii Drzwi Płockich. Początkowo kopia została wykonana z

kompozycji żywicy epoksydowej, a dopiero w drugiej połowie lat siedemdziesiątych,

władze Płocka postanowiły, że wykonana zostanie kopia z brązu, która na stałe zostanie

zawieszona w katedrze płockiej. Prace nad odlewem trwały trzy lata, a ważąca ponad 2

tony brązowa kopia Drzwi Płockich, po ponad pięciu wiekach została zawieszona w

portalu katedry dnia 23 11 1981, natomiast dnia 28 02 1982 - nastąpiło uroczyste

przekazanie i poświęcenie jej przez Prymasa Polski, Józefa Glempa.

„Drzwi brązowe katedry płockiej należą do czołowych dzieł sztuki romańskiej w naszym

kraju. Niewiele zachowało się u nas obiektów z tamtej epoki, a w żadnym znanym nie

zawarto programu treściowego w tak licznych i różnorodnych przedstawieniach

figuralnych. Monumentalna skala, kosztowność materiału, doskonałość formy podniosły

ich wartość do tego stopnia, że stały się przedmiotem grabieży, a później admiracji w

nowym środowisku.”

Alicja Karłowska-Kamzowa

Ryszard Knapiński

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: