Transport jako przedmiot badań ekonomicznych
Definicja transportu
¡ Ujęcie czynnościowe - synonimy transportu: przewożenie, przemieszczenie [transport rozumiany w znaczeniu czynnościowym będzie obejmował zarówno świadczenie usług zarobkowych przez przedsiębiorstwa transportowe, jak i czynności przemieszczania ładunków i osób przez inne podmioty, dla których jest to działalność pomocnicza. Do tej drugiej grupy zaliczamy zatem transport własny przedsiębiorstw nie transportowych (produkcyjnych, handlowych, rolnych itp.), a także przewozy w ramach motoryzacji indywidualnej.]
¡ Znaczenie podmiotowe - technicznie, organizacyjnie i ekonomicznie wydzielone z innych czynności, celowe przemieszczenie wszelkich ładunków i osób (tym ujęciem zajmuje się EKONOMIKA TRANSPORTU) [transport w znaczeniu podmiotowym oznacza realizację procesu przemieszczania przez podmiot w tym celu powołany.]
Transport – działalność człowieka, której celem jest przemieszczenie w przestrzeni osób i ładunków przy użyciu odpowiednich środków transportu
Wyodrębnienia transportu:
§ Wyodrębnienie techniczne- oznacza wykorzystanie do przemieszczania środków pracy służących temu celowi, czyli infrastruktury (podstawowe urządzenia, budynki użyteczności publicznej i instytucje usługowe, których istnienie jest niezbędne do prawidłowego funkcjonowania gospodarki i społeczeństwa) i suprastruktury (stanowi całościowy tabor, czyli wszelkiego rodzaju środki transportu, które są nam znane; oprócz tego dotyczy także urządzeń transportowych, które mogą służyć do obsługiwania środków transportu) transportu: dróg i punktów transportowych, taboru, środków trakcyjnych itp.
§ Wyodrębnienie organizacyjne- polega na powstaniu podmiotu gospodarczego, którego celem jest odpłatne świadczenie usług transportowych na rzecz innych przedsiębiorstw, instytucji, czy też osób prywatnych
§ Wyodrębnienie ekonomiczne- interpretuje się jako możliwość określenia wyniku finansowego przedsiębiorstwa na podstawie zestawienia przychodów i kosztów prowadzenia działalności transportowej
Definicja transportu- Czym różnią się te pojęcia?
¡ Transport- działalność człowieka, której celem jest przemieszczanie w przestrzeni osób i ładunków przy użyciu odpowiednich środków transportu
¡ Komunikacja- oznacza porozumiewanie się ludzi między sobą, czyli wszelkie formy łączności (listy, przesyłanie paczek, SMS-ów etc.), połączenia, których cechą jest trwałość (powiazania drogami komunikacyjnymi, regularne przewozy osób i ładunków)
¡ Łączność- forma komunikacji obejmująca tylko przepływ informacji, przesyłanie i przekazywanie pieniędzy oraz przesyłanie paczek.
Klasyfikacja transportu- przyjmuje układ pionowy(gałęzie) i poziomy(rodzaje), co oznacza, ze każda z gałęzi transportu może być dzielona jeszcze na rodzaje.
Pionowa (gałęzie) [kryterium podziału jest tu środowisko, w którym odbywa się ruch środka transportu i technika poruszania się po niej, w związku z czym podział ten ma charakter techniczno- eksploatacyjny. Każda z gałęzi transportu ma odmienną charakterystykę techniczna, technologiczną, organizacyjną i ekonomiczną.]
• Transport
• lądowy
• samochodowy
• kolejowy
• rurociągowy (szerzej- przesyłowy)
• wodny
• morski
• żegluga śródlądowa
• powietrzny
• lotniczy
• kosmiczny
W literaturze można spotkać się także z wydzieleniem transportu miejskiego jako gałęzi transportu o charakterze organizacyjno- obszarowym, w którym to wykorzystuje się: transport samochodowy, kolejowy, tramwaje, żeglugę śródlądową.
Pozioma (rodzaje) [obejmuje podział transportu na rodzaje w zależności od przyjętego kryterium]
¡ Transport osób i ładunków [jest to podział ze względu na przedmiot przewozu; w tym przypadku stosowanie określeń „transport pasażerski” i „transport towarów” jako synonimów nie jest poprawny pod względem merytorycznym, gdyż nie każda osoba, która korzysta z transportu jest pasażerem, zaś nie każdy ładunek jest towarem. Pasażer to osoba, która korzysta z obcego środka transportu, po opłaceniu należności za przejazd. Do grupy tej nie zalicza się zorganizowanych dojazdów do pracy, szkoły czy wojska. Z kolei część przewożonych ładunków nie jest towarami, gdyż nie stanowią dóbr przeznaczonych do sprzedaży (np.: przewóz produktów i półproduktów transportem wewnątrzzakładowym, przewóz odpadów komunalnych etc.) Prócz transportu rurociągowego wszystkie gałęzie transportu nadają się do przewozu zarówno osób, jak i ładunków.]
¡ Regularny i nieregularny [podział ze względów organizacyjno-funkcjonalny; transport regularny odbywa się według upublicznionego rozkładu jazdy, ujmującym dni tygodnia oraz godziny rozpoczynania jazdy, bądź częstotliwość kursowania. O transporcie nieregularnym mówimy, gdy przewóz jest realizowany, gdy występuje konkretne zapotrzebowanie, na zamówienie, na podstawie umowy zawartej z klientem. W niektórych gałęziach mają swoje specyficzne nazwy (transport morski- żegluga liniowa i trampowa, transport lotniczy- przewozy liniowe i czarterowe, transport samochodowy pasażerski- przewozy według rozkładu jazdy i okazjonalne).]
¡ Bezpośredni i pośredni [podział z punktu widzenia organizacji przewozów(ciągłość procesu transportowego); w transporcie bezpośrednim używany jest tylko jeden środek transportu i przewóz jest realizowany na zasadzie „door to door” (bez przeładunkowo) spotykany najczęściej w transporcie samochodowym i przesyłkowym. W transporcie kolejowym z bezpośrednim przewozem mamy do czynienia gdy kontrahenci mają własne bocznice kolejowe, a w żegludze śródlądowej gdy mają władne przystanie żeglugowe. Transport pośredni występuje gdy wykorzystywane są co najmniej dwa środki transportu, co wiąże się z przeładunkiem pośrednim lub pośrednim. ]
¡ Łamany, multimodalny, intermodalny, kombinowany [W zależności od rodzaju używanych środków transportu wyróżniamy:
§ Transport łamany (co najmniej dwa środki transportu jednej gałęzi)
§ Transport multimodalny (co najmniej dwie gałęzie transportu z dowolnym sposobem przeładunku)
§ Transport intermodalny (ta sama jednostka ładunkowa, która na całej swojej trasie przewożona jest różnymi gałęziami transportu (np. kontener)
§ Transport kombinowany (zaliczany do transportu intermodalnego, w którym jednostka ładunkowa przemieszczana jest transportem kolejowym, żeglugą śródlądową lub morską, zaś operacje dowozowo- odwozowe odbywają się transportem samochodowym).]
¡ Bliskiego, średniego i dalekiego zasięgu [wyróżniany ze względu na odległość przewozu; ustalanie granicy między tymi rodzajami przewozów jest umowne, ponieważ inne odległości wyrażane w kilometrach będą uznawane za przewozy bliskiego zasięgu w transporcie samochodowym a inne w lotniczym etc. ]
¡ Krajowy i międzynarodowy [podział według zasięgu geograficznego i odległości przewozu; wyróżniamy w nim:
§ Transport międzynarodowy: kontynentalny i międzykontynentalny
§ Transport krajowy: wewnątrzzakładowy, wewnątrzregionalny, międzywojewódzki, międzyregionalny]
¡ Publiczny, branżowy, własny [podział ze względu na dostępność dla użytkownika; w transporcie publicznym usługi świadczone są każdemu, kto za nie zapłaci przewidzianą w taryfie opłatę lub uzgodni cenę przewozową z przewoźnikiem. O transporcie branżowym mówimy gdy usługi przewozowe są świadczone odpłatnie, wyspecjalizowanym taborem dla określonej branży lub resortu (np.: cysterny w branży mleczarskiej). Transport własny to transport gospodarczy (przewozy wykonywane nieodpłatnie na rzecz własnego przedsiębiorstwa poza transportowego własnymi środkami transportu) i indywidualny (może być identyfikowany z motoryzacją indywidualną).]
¡ Państwowy, komunalny, spółdzielczy, prywatny [podział ze względu na formę własności; transport państwowy- właściciel to państwo, przeważa w transporcie kolejowym i lotniczym; transport komunalny- prawo własności w rękach samorządu miejskiego lub gminy, występuje przede wszystkim w transporcie miejskim oraz czasem w transporcie wewnątrzregionalnym, transport spółdzielczy- właścicielem jest spółdzielnia, transport prywatny- właściciele to osoby prywatne (fizyczne lub prawne) świadczące usługi wyłącznie na zasadach handlowych.]
W PKD (polskiej klasyfikacji działalności) opracowanej zgodnie z NACE (klasyfikacja działalności gospodarczej Unii Europejskiej) transportowi i łączności poświęcona jest sekcja pierwsza- transport (ujęty w czterech działach), gospodarka magazynowa i łączność.
Prawa ekonomiczne w transporcie
¡ W transporcie funkcjonują ogólnogospodarcze prawa ekonomiczne- prawidłowości rządzące całą gospodarką, a jedynie w specyficzny sposób przejawiające się w transporcie uwzględniając jego cechy.
¡ Prawa transportowe według E. Saxa (IX w.) [uważał on, że w transporcie mogą funkcjonować prawa ekonomiczne specyficzne dla tej branży i nazwał je prawami transportowymi]:
§ Prawo intensywności transportu [tempo rozwoju transportu powinno być zgodne z intensywnością rozwoju wszystkich pozostałych działów gospodarki]
§ Prawo integracji transportu [rozdrobniony popyt na usługi zostaje zebrany, czyli zintegrowany w określonej, rozsądnie ograniczonej liczbie inwestycji transportowych, ponieważ bardziej opłacalne jest inwestowanie w kilka dużych obiektów niż w wiele obiektów małych]
§ Prawo kierunkowości transportu [transport dokonywany jest po drodze o najniższych kosztach transportu, czyli po drodze najkorzystniejszej ekonomicznie, a nie po drodze najkrótszej geograficznie]
§ Prawo kosztów transportu [korzystne jest rozszerzanie rozmiarów przewozu, aż do pełnego wykorzystania zdolności przewozowej danych obiektów i środków transportu; koszty stałe rozkładają się na większą liczbę wyprodukowanych usług co przyczynia się do zmniejszania kosztów jednostkowych usług]
§ Prawo cen transportu [koszty jednostkowe przewozu zależą od cen zastosowanych za te usługi]
Zakres badań ekonomiki transportu [jest zdeterminowany przez przedmiot badania i podjeta problematykę]
¡ Przedmiotowy – gałęzie transportu [transport samochodowy, morski, kolejowy, rurociągowy, lotniczy oraz żegluga śródlądowa; bada się specyfikę ekonomiczną, techniczną, organizacyjną i funkcjonalną poszczególnych gałęzi, zależności komplementarne i substycyjne między nimi], formy transportu [zróżnicowane pod względem rodzaju usług, form własności, statusu transportu, zasięgu działania, technologii przewozowych], wyposażenie transportowe kraju [infrastruktura badana pod względem ilościowymi jakościowym, określająca opłacalność inwestycji infrastrukturalnych oraz ich wpływ na inne dziedziny życia społeczno- gospodarczego] ; [Ekonomiki gałęziowe- wykształciły się w ramach ekonomiki transportu; mają na celu badanie zjawisk gospodarczych w poszczególnych gałęziach transportu i w przedsiębiorstwach transportowych; wyróżniamy: ekonomikę gałęziową transportu samochodowego, kolejowego, lotniczego, morskiego, żeglugi śródlądowej, komunikacji miejskiej. ]
¡ Podmiotowy [odnosi się do wszelkich podmiotów, które są punktem odniesienia różnorodnych problemów transportowych]– przedsiębiorstwa świadczące usługi transportowe, podmioty eksploatujące środki transportowe na użytek własny, usługobiorcy transportu, organy administracji państwowej
¡ Problemowy – zależy od punktu widzenia (mikroekonomicznego [problemy: rentowność, finansowanie działalności bieżącej i inwestycji, zachowanie na rynku, efektywność wdrażania innowacyjnych rozwiązań] lub makroekonomicznego [problemy: makroekonomiczna efektywność inwestycji transportowych, wpływ transportu na zagospodarowanie przestrzenne i wzrost gospodarczy, wyposażenie transportu w czynniki produkcji, kształtowanie systemów transportowych])
Metodologia ekonomiki transportu
¡ Metody powinny uwzględniać specyfikę działu transportu jako działu gospodarki
§ Zachodzi aplikacja ogólnych zasad ekonomii w transporcie
§ Analiza relacji popyt-podaż na rynku usług transportowych
§ Badanie zyskowności i rentowności w skali przedsiębiorstwa
§ Badanie uwarunkowań makroekonomicznych funkcjonowania transportu
§ Cena opłacalności przedsiębiorstw rozwojowych
§ Ocena wpływu transportu na bilans płatniczy kraju
§ Tworzone są specyficzne dla transportu narzędzia pomiaru (np. tonokilometry) oraz zestaw wskaźników analizy ekonomicznej
§ Powstają specyficzne metody ewidencjonowania stanu istniejącego i zachodzących procesów
§ Ankietowanie firm przewozowych
§ Badania ankietowe i wywiady przeprowadzane wśród użytkowników usług transportowych
§ Obserwacja natężenia ruchu na drogach
§ Rejestracja miejsc, przyczyn wypadków
§ W budowaniu modeli analizy stosowane są dodatkowe czynniki związane z funkcjonowaniem transportu
Podział badań transportowych między dziedziny nauki
-Dyscypliny naukowe zajmujące się transportem
¡ Ekonomika transportu- bada zależności ekonomiczne zachodzące w sferze transportu
¡ geografia transportu- przedmiotem jej badań jest transport osób i towarów w aspekcie przestrzennym, w powiazaniu ze środowiskiem geograficznym, ale również z uwzględnieniem czynników społeczno- ekonomicznych
¡ historia transportu- zajmuje się procesami rozwojowymi w transporcie, zmianami w infrastrukturze, w sposobach transportowania, rozwojem taboru, badaniem prawidłowości warunkujących rozwój transportu
¡ prawo transportowe- obejmuje ogół norm prawnych dotyczących transportu, należących zarówno do prawa międzynarodowego, jak i wewnętrzengo
-Dyscypliny, które mają istotne znaczenie dla funkcjonowania transportu
¡ ...
Drev12